Opublikowane przez
Między oceną a etykietą. Dlaczego ludzie przyklejają łatki?
Internet uwielbia szybkie i łatwe odpowiedzi. Nie dlatego, że czynią świat prawdziwszym, ale dlatego, że czynią go prostszym – a prostszy świat daje złudne poczucie bezpieczeństwa. Człowiek nie lubi chaosu; znacznie lepiej czuje się w świecie, który potrafi szybko uporządkować, nazwać i przewidzieć. Ocenianie niekoniecznie wynika więc z negatywnych pobudek (to odrębny temat), ale z faktu, że mózg nieustannie szuka prostszych sposobów rozumienia rzeczywistości.
Nie odpisał? Lekceważy. Odezwała się zbyt emocjonalnie? Dramatyzuje. Zmienia zdanie? Niezdecydowana. Nie lubi spotkań? Introwertyk. Ma problem z koncentracją? Na pewno ADHD.
Ocenianie jest naturalnym sposobem działania mózgu
Człowiek od zawsze próbował porządkować otaczający go świat. Gdyby analizował każdą napotkaną sytuację, rozważał wszystkie możliwe scenariusze i z jednakową uwagą przyglądał się każdej napotkanej osobie, szybko zabrakłoby mu zasobów poznawczych. Mózg, chcąc działać sprawnie, korzysta więc z uproszczeń, heurystyk, czyli skrótów myślowych, które pozwalają szybko ocenić sytuację i podjąć decyzję, zanim zdążymy świadomie przeanalizować wszystkie dostępne informacje. Przypinanie etykiet stanowi więc naturalny mechanizm poznawczy,
Sam mechanizm nie jest wadą. Wręcz przeciwnie – zawdzięczamy mu przetrwanie. To dzięki niemu rozpoznajemy twarze, przewidujemy konsekwencje własnych działań i potrafimy reagować na zagrożenie niemal natychmiast. Problem zaczyna się wówczas, gdy skrót myślowy przestaje być użytecznym narzędziem, a staje się sposobem patrzenia na drugiego człowieka; nadana etykieta bowiem niekoniecznie trafnie go opisuje.
Przypinanie łatek jest właśnie takim skrótem. Kiedy uznamy kogoś za leniwego, konfliktowego, egoistycznego albo wyjątkowo odpowiedzialnego, mózg otrzymuje gotową kategorię, która pozwala mu interpretować kolejne zachowania tej osoby bez konieczności ponownej analizy. Świat staje się prostszy, bardziej przewidywalny i mniej obciążający poznawczo. Ceną za tę wygodę jest jednak utrata czegoś znacznie cenniejszego: zdolności dostrzegania złożoności drugiego człowieka. Bo od chwili, gdy przylgnie do niego etykieta, będzie oceniany przez jej pryzmat.
Ludzie zauważają przede wszystkim to, co potwierdza ich wcześniejszą opinię, natomiast niepasujące informacje pomijają lub uznają za wyjątek. To zjawisko opisywane jako tendencja do poszukiwania potwierdzenia własnych przekonań. W praktyce oznacza, że człowiek przestaje być sumą swoich doświadczeń, emocji, mocnych i słabych stron, a staje się jedną cechą, jedną opinią i jednym słowem.
Dobry uczeń – zły uczeń
Mechanizm ten doskonale widać w szkole. Jedno dziecko zostaje uznane za pilnego ucznia, drugie za rozrabiakę. Jeżeli to pierwsze zapomni pracy domowej, nauczyciel zapyta z troską, czy coś się wydarzyło. Jeżeli dokładnie to samo zrobi uczeń z łatką sprawiającego problemy, z dużym prawdopodobieństwem usłyszy: „No tak, jak zwykle, można się było spodziewać”. Tymczasem sytuacja była identyczna, zmienił się jedynie sposób jej interpretacji. To bardzo krzywdzące.
Podobnie zresztą dzieje się w dorosłym życiu. Kiedy osoba uchodząca za spokojną wybuchnie złością, zastanawiamy się, co musiało się wydarzyć. Kiedy jednak zrobi to ktoś, kogo wcześniej uznano za konfliktowego, jego zachowanie staje się kolejnym „dowodem” na to, że „taki właśnie jest”. W jednej sytuacji szukane są przyczyny, w drugiej potwierdzenie własnej opinii.
Ludzkie zachowanie częściej niż mogłby się wydawać, wynika z okoliczności niż z cech charakteru. Ktoś może być opryskliwy dlatego, że od kilku nocy nie śpi. Może nie odpisać, ponieważ jest przeciążony lub właśnie usłyszał trudną diagnozę dotyczącą bliskiej osoby. Może sprawiać wrażenie nieobecnego, bo walczy z własnymi emocjami. Nie oznacza to oczywiście, że każde zachowanie należy usprawiedliwiać, ale że pierwsze wrażenie to… po prostu pierwsze wrażenie.
Pop-psychologia
Jakiś czas temu przeczytałam komentarz pod filmikiem. Ktoś napisał: „Po sposobie, w jaki mówi, od razu widać, że jest narcyzem”. Pomyślałam wtedy, że szkoda czasu na kolejki w NFZ, szkoda pieniędzy na prywatne wizyty u specjalistów. Internet stał się miejscem, w którym diagnozę stawiają szybcy (i, nierzadko, wściekli).
Jeszcze niedawno wiedza psychologiczna była domeną specjalistów i naukowców; dzisiaj jest powszechnie dostępna, co samo w sobie jest ogromną wartością. Dzięki temu lepiej rozumiemy depresję, ADHD, spektrum autyzmu czy zaburzenia osobowości. Problem w tym, że wraz z jej popularyzacją pojawiła się moda na diagnozowanie innych ludzi. Wystarczy kilka zdań, jedno zachowanie, krótki filmik w mediach społecznościowych albo zasłyszana historia, by z ogromną pewnością stwierdzić, jaki „naprawdę” jest drugi człowiek.
Toksyczny. Narcyz. Borderline. W spektrum. Unikający. Red flag.
Wiedza, która miała pomagać rozumieć ludzi, coraz częściej służy ich szufladkowaniu
Media społecznościowe dodatkowo wzmacniają ten mechanizm, ponieważ nie premiują złożoności. Algorytmy znacznie chętniej pokazują treści, które dają odbiorcy poczucie pewności i prostych odpowiedzi. Zdanie: „to zależy”, „nie mamy wystarczających informacji” albo „warto przyjrzeć się kontekstowi” nie budzi takich emocji jak kategoryczne: „uciekaj”, „to narcyz”, „toksyk”. Im prostszy komunikat, tym łatwiej się rozchodzi. Z czasem zaczynamy więc wierzyć, że świat rzeczywiście jest prosty, a ludzi można opisać kilkoma etykietami.
Etykiety nie lubią zmian
Jest jeszcze jeden aspekt przypinania łatek, o którym mówi się zdecydowanie za rzadko: etykiety nie tylko upraszczają obraz drugiego człowieka, ale również skutecznie utrudniają mu zmianę.
Wyobraźmy sobie osobę, która przez dwadzieścia lat pracowała jako prawnik. Z czasem odkryła w sobie inną pasję, ukończyła kolejne studia, zdobyła nowe kwalifikacje i została psychologiem. Pracuje w nowym zawodzie, rozwija się, zdobywa doświadczenie, pomaga ludziom. Paradoksalnie największym problemem nie okazują się nowi klienci, którzy oceniają ją przez pryzmat obecnych kompetencji, lecz ci, którzy znali ją wcześniej. W ich głowach wciąż pozostaje przede wszystkim prawnikiem.
– Ale przecież ty jesteś prawnikiem…
– Co ty możesz wiedzieć o psychologii?
– To jakaś fanaberia czy chwilowa moda?
Jeszcze trudniej bywa wtedy, gdy ktoś świadomie łączy dwa zawody. Dla wielu osób taka sytuacja wydaje się wręcz niemożliwa, tak jakby człowiek mógł mieć tylko jedną tożsamość zawodową, jedno zainteresowanie i jedną definicję samego siebie.
Tymczasem zmiana jest jedną z najbardziej naturalnych cech ludzkiego życia. Zdobywamy nowe doświadczenia, uczymy się, dojrzewamy, zmieniamy przekonania i priorytety. To, kim byliśmy dziesięć czy dwadzieścia lat temu, nie musi być tym, kim jesteśmy dzisiaj.
Ten sam mechanizm działa również poza sferą zawodową. Ktoś, kto przez lata nie potrafił odmawiać, nauczył się w końcu stawiać granice. Osoba nieśmiała zaczęła odważniej wyrażać własne zdanie. Ktoś, kto zawsze podporządkowywał się innym, zaczął dbać także o własne potrzeby. Paradoksalnie właśnie wtedy często słyszy, że „się zmienił” – i bynajmniej nie jest to komplement.
Ludzie przyzwyczajają się nie tylko do tego, kim jesteśmy, ale również do korzyści, jakie czerpią z naszych dawnych zachowań. Gdy osoba, która zawsze wszystkim ustępowała, zaczyna mówić „nie”, łatwo usłyszeć, że stała się egoistyczna. Gdy ktoś przestaje brać na siebie cudzą odpowiedzialność, bywa oskarżany o obojętność. Kiedy zaczyna głośno mówić o swoich potrzebach, niektórzy odbierają to jako zarozumiałość.
W rzeczywistości często nie zmienia się człowiek; zmieniają się zasady, na jakich dotąd funkcjonowała relacja. A to bywa trudne do zaakceptowania dla tych, którzy zdążyli przyzwyczaić się do starej wersji drugiego człowieka. Może właśnie dlatego rozwój osobisty tak często spotyka się z oporem najbliższego otoczenia. Nie dlatego, że jest czymś złym, ale dlatego, że wymaga od innych zaktualizowania obrazu osoby, którą – jak im się wydawało – znali od lat.
Świat nie jest prosty
Jedną z oznak dojrzałości nie jest umiejętność szybkiego oceniania ludzi, lecz gotowość do pozostawienia obok własnej opinii niewielkiego znaku zapytania. Oceniać będziemy zawsze, ponieważ tak działa nasz mózg, Przypinanie etykiet jest naturalnym mechanizmem poznawczym. Nie musimy jednak pozwalać, aby pierwsze wrażenie stawało się ostatecznym wyrokiem.
Między odruchową oceną a stereotypem istnieje ogromna przestrzeń, w której mieści się ciekawość, pokora i świadomość, że o drugim człowieku wiemy znacznie mniej niż mogłoby się wydawać.
Foto: Unsplash/Siora Photography
Może Cię zainteresować: